23.01.2006 - 22.09.2008

Systemy Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy

System Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy to system wywodzący swe korzenie z filozofii TQM (Total Quality Menagement). Podstawowym założeniem tej filozofii było uwzględnianie w zarządzaniu działalnością organizacji (przedsiębiorstwa) wszystkich podsystemów i elementów składających się na system zarządzania. Zarządzanie według tej filozofii polega na ciągłym ulepszaniu wszystkich elementów działalności organizacji i obejmuje:
  1. identyfikację kluczowych zagadnień działalności organizacji oraz wyznaczaniu celów i standardów jakości działań,
  2. dobór metod do realizacji celów według określonych standardów oraz procedur i podejmowanie działań mających wykonywanie założonych celów,
  3. mierzenie uzyskanych osiągnięć,
  4. ocenę i podejmowanie odpowiednich działań naprawczych lub korygujących.
Pełną praktyczną realizacją systemu zarządzania przedsiębiorstwem jest Zintegrowany System Zarządzania składający się z integralnych, mogących samodzielnie funkcjonować, podsystemów zarządzania, w których zastosowano kryterium wspólnych cech. Elementy (podsystemy) tworzące Zintegrowany System Zarządzania to:
  1. System Zarządzania Jakością - według Polskiej Normy PN-EN ISO 9000:2001,
  2. System Zarządzania Środowiskiem - według Polskiej Normy PN-EN ISO-14001:1998,
  3. System Zarządzania Bezpieczeństwem i Higiena Pracy - według Polskiej Normy PN-N-18001:2004.

Rozmiar: 18317 bajtów
Rys. 1. System Zarządzania Bezpieczeństwem i Higiena Pracy

Ocena ryzyka zawodowego

Jedną z podstawowych procedur, stanowiącą szkielet Systemu Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy jest identyfikacja oraz eliminacja zagrożeń w środowisku pracy. Najważniejszą procedurą niezbędną do precyzyjnej oraz rzetelnej identyfikacji i eliminacji zagrożeń w środowisku pracy jest ocena ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy. W ramach harmonizacji przepisów obowiązujących w Polsce z wytycznymi dyrektywy 89/391/EWG (o wprowadzaniu środków w celu zwiększenia bezpieczeństwa i poprawy zdrowia pracowników podczas pracy) w 1996 r. w polskim prawodawstwie, np. w art. 226 Kodeksu pracy pojawiły się pierwsze zapisy dotyczące obowiązków pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników, a konkretnie w zakresie oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy i informowania o tym pracowników. W ślad za zapisami kodeksowymi pojawiły się akty wykonawcze, tzn. rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Jednolity tekst Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 z późniejszymi zmianami) - §39, §39a, §39b i §39c.
Zapisy w polskim prawie pracy, najogólniej, zobowiązują pracodawcę do:
  1. oceniania i dokumentowania ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą,
  2. stosowania niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko zawodowe, a w szczególności:
    1. zapewnienia organizacji pracy (w tym organizacji stanowisk pracy) zabezpieczającej pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi i oddziaływaniem czynników środowiska pracy,
    2. likwidacji zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników poprzez, np. zmianę technologii, wymianę maszyn i urządzeń technicznych, zmianę materiałów i substancji
  3. informowania pracowników o:
    1. ryzyku zawodowym, związanym z wykonywana przez nich pracą,
    2. zasadach ochrony przed zagrożeniami środowiska pracy wynikającymi z przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego.
Warto podkreślić, że kolejna nowelizacja ww. rozporządzenia (w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy) obowiązująca od 22 czerwca 2007 r. doprecyzowała co powinna zawierać dokumentacja oceny ryzyka zawodowego, sporządzona przez pracodawcę. W przepisie stwierdza się między innymi, że pracodawca prowadzi dokumentację oceny ryzyka zawodowego oraz zastosowanych niezbędnych środków profilaktycznych. Dokument potwierdzający dokonanie oceny ryzyka zawodowego powinien uwzględniać w szczególności:
  1. opis ocenianego stanowiska pracy, w tym wyszczególnienie:
    1. stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów,
    2. wykonywanych zadań,
    3. występujących na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników środowiska pracy,
    4. stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
    5. osób pracujących na tym stanowisku;
  2. wyniki przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;
  3. datę przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonujące oceny.
Ryzyko zawodowe w najprostszym ujęciu oznacza prawdopodobieństwo z jakim ktoś może zostać poszkodowany w związku z istniejącym zagrożeniem w środowisku pracy. Ocena ryzyka zawodowego jest uważnym i starannym przyjrzeniem się wykonywanej pracy oraz miejscu, w którym jest ona wykonywana, a w dalszej kolejności ustaleniem jakie czynniki (zagrożenia powodujące uraz lub śmierć, hałas, substancje chemiczne, oświetlenie itd.) mogą mieć niekorzystny wpływ na zdrowie pracowników.
Ocenę można zawrzeć w pięciu następujących krokach:
  1. Zidentyfikuj zagrożenia.
  2. Ustal, kto może ulec wypadkowi lub zachorować.
  3. Oszacuj ryzyko zawodowe wynikające z zagrożeń i oceń, czy zastosowane środki ochrony są właściwe oraz czy należy podjąć jeszcze jakieś działania w celu dalszego ograniczenia tego ryzyka.
  4. Udokumentuj wyniki.
  5. Okresowo dokonuj przeglądu oceny ryzyka zawodowego i weryfikuj ją, jeśli zaistnieje taka konieczność.
Podczas oceny musimy rozstrzygnąć czy ryzyko związane z oddziaływaniem występujących czynników jest:


Rys. 2. Definicja ryzyka zawodowego

Ryzyko zawodowe
Cele oceny ryzyka

Kiedy dokonywać oceny ryzyka zawodowego

Spełnienie jakich wymagań gwarantuje powodzenie przy ocenie ryzyka zawodowego?

Sposób oceny ryzyka zawodowego
POLSKA NORMA PN-N-18002

Ocena ryzyka powinna obejmować wszystkie stanowiska pracy - zarówno stacjonarne jak i niestacjonarne.

Osoby przeprowadzające ocenę ryzyka zawodowego

Ocenę ryzyka zawodowego może przeprowadzać

Osoby przeprowadzające ocenę ryzyka zawodowego powinny:

Korzyści pracodawcy z przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego

OGÓLNE ZASADY PRZYGOTOWANIA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO

ZEBRANIE INFORMACJI POTRZEBNYCH DO OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO
Źródła informacji potrzebnych do oceny ryzyka zawodowego


Rys. 3. Przebieg oceny ryzyka zawodowego

Należy pamiętać o tym, że informacji o analizowanym stanowisku mogą dostarczyć:

IDENTYFIKACJA ZAGROŻEŃ
Metodę identyfikacji zagrożeń może ustalić zespół oceniający ryzyko zawodowe, biorąc pod uwagę:

Do identyfikacji zagrożeń na stanowiskach pracy najlepsze są z reguły metody proste, mało sformalizowane.

Zagrożenia można zidentyfikować na podstawie analizy informacji zebranych według schematu określonego powyżej. Do identyfikacji można wykorzystać:

OSZACOWANIE RYZYKA ZAWODOWEGO
Oszacowanie ryzyka zawodowego związanego z zagrożeniami zidentyfikowanymi na stanowiskach pracy polega na ustaleniu:

Podstawą do oszacowania mogą być:

WYZNACZANIE DOPUSZCZALNOŚCI RYZYKA ZAWODOWEGO
Czy ryzyko można przyjąć?


Rys. 4. Szacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej według PN-N-18002 na podstawie wartości dopuszczalnych (NDS lub NDN) i zmierzonych (krotność NDS lub NDN) czynników szkodliwych w środowisku pracy

REALIZACJA PLANU DZIAŁAŃ
Przed realizacją planu działań zaleca się dokonać jego przeglądu w celu stwierdzenia:


PRZEBIEG OCENY RYZYKA ZWODOWEGO
OSZACOWANIE RYZYKA ZAWODOWEGO
W SKALI TRÓJSTOPNIOWEJ
PRAWDOPODOBIEŃSTWOCIĘŻKOŚĆ NASTĘPSTW
MAŁAŚREDNIADUŻA
MAŁO
PRAWDOPODOBNE
MAŁE
1
MAŁE
1
ŚREDNIE
2
PRAWDOPODOBNE MAŁE
1
ŚREDNIE
2
DUŻE
3
WYSOCE
PRAWDOPODOBNE
ŚREDNIE
2
DUŻE
3
DUŻE
3

Rys. 5. Szacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej, według PN-N-18002

Metody oceny ryzyka zawodowego

Metody oceny ryzyka zawodowego są różnie opisywane w literaturze. Wydaje się, że najlepiej można by było zastosować podział na:
  1. Metody indukcyjne. Wnioski ogólne wynikają z przesłanek będących ich szczególnymi przypadkami. Po przeprowadzeniu obserwacji i ewentualnych eksperymentów stosuje się uogólnienia i formułuje hipotezy. Zasady, które można zastosować w innych przypadkach tworzy się po weryfikacji uogólnień i hipotez. Do tego typu metod można zaliczyć, np. wstępną analizę zagrożeń (PHA), matrycę ryzyka 5 (wg normy IEC 300-3-9).




    PRZEBIEG OCENY RYZYKA ZWODOWEGO
    OSZACOWANIE RYZYKA ZAWODOWEGO
    W SKALI PIĘCIOSTOPNIOWEJ
    PRAWDOPODOBIEŃSTWOCIĘŻKOŚĆ NASTĘPSTW
    MAŁAŚREDNIADUŻA
    MAŁO
    PRAWDOPODOBNE
    BARDZO MAŁE
    1
    MAŁE
    2
    ŚREDNIE
    3
    PRAWDOPODOBNE MAŁE
    2
    ŚREDNIE
    3
    DUŻE
    4
    WYSOCE
    PRAWDOPODOBNE
    ŚREDNIE
    3
    DUŻE
    4
    BARDZO DUŻE
    5

    Rys. 6. Szacowanie ryzyka zawodowego w skali pięciostopniowej, według PN-N-18002

  2. Metody dedukcyjne. Analizy dokonuje się zgodnie z zasadą wynikania logicznego, czyli każde następne stwierdzenie wynika z poprzedniego. Metoda znana jest jako metoda "od ogółu do szczegółu".
  3. Metody ilościowe. Metody wykorzystujące rachunek prawdopodobieństwa. Szacowania dokonuje się przy założeniu pełnego dostępu do niezbędnych danych statystycznych, np. dotyczących ilości i rodzajów wypadków przy pracy i innych zdarzeń niebezpiecznych (potencjalnie wypadkowych), chorób zawodowych, czynników szkodliwych w środowisku pracy, czasu narażenia na czynniki środowiska pracy, liczby zatrudnionych itd.
    Metody ilościowe noszące też nazwę "metod precyzyjnych" znalazły zastosowanie do szacowania:
    1. ilości zdarzeń występujących w określonym przedziale czasowym,
    2. prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzeń,
    3. skutków,
    4. prawdopodobieństwa występowania skutków,
    5. wartościowania ryzyka,
    podczas różnych wypadków i awarii mogących wystąpić w przedsiębiorstwie, a także mogących mieć istotne znaczenie oraz wpływ na zatrudnionych pracowników i/lub na społeczeństwo.
  4. Metody jakościowe. Metody te stosuje się najczęściej wówczas gdy brak jest dostępu do danych (np. opisanych powyżej - w ust. 3), które pozwalają na wiarygodne ilościowe szacowanie ryzyka lub gdy nie jest wskazane stosowanie skomplikowanych metod ilościowych. Do tego typu metod można zaliczyć metody typu: graf ryzyka i wskaźnikowa, np. graf ryzyka 1, wskaźnik ryzyka (Risk Score), wskaźnik ryzyka 2, pięć kroków do oceny ryzyka (Pięć Kroków) itd.

PRZYKŁADOWE METODY OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO

WSTĘPNA ANALIZA ZAGROŻEŃ - PRELIMINARY HAZARD ANALYSIS (PHA)

Jest metodą indukcyjną pozwalająca na jakościowe oszacowanie ryzyka i obejmuje 4 etapy:
  1. Określenie granic obiektu (charakterystyki stanowiska pracy), dla którego wykonywana jest ocena ryzyka,
  2. Sporządzenie listy zidentyfikowanych zagrożeń,
  3. Oszacowanie ryzyka, tzn. określenie możliwych strat poprzez stopień szkód S i prawdopodobieństwo zdarzenia P z jakim szkody mogą wystąpić,
  4. Wartościowanie ryzyka wyrażone poprzez wskaźnik ryzyka W określony wzorem:

W = S x P

S - stopień szkód,
P - prawdopodobieństwo szkód zdarzenia.

Stopień szkód - S

  1. Poziom, Charakterystyka
  2. Znikome urazy, lekkie szkody
  3. Lekkie obrażenia, wymierne szkody
  4. Ciężkie obrażenia, znaczne szkody
  5. Pojedyncze wypadki śmiertelne, ciężkie szkody
  6. Zbiorowe wypadki śmiertelne, szkody na bardzo dużą skalę na terenie zakładu
  7. Zbiorowe wypadki śmiertelne, szkody na dużą skalę poza terenem zakładu

Prawdopodobieństwo szkód - P

  1. Poziom, Charakterystyka
  2. Bardzo nieprawdopodobne
  3. Mało prawdopodobne, zdarzające się raz na 10 lat
  4. Doraźne wydarzenia, zdarzające się raz w roku
  5. Dosyć częste wydarzenia, zdarzające się raz w miesiącu
  6. Częste, regularne wydarzenia, zdarzające się raz w tygodniu
  7. Duże prawdopodobieństwo wydarzenia
Matryca wartościowania ryzyka
P - prawdopodobieństwo szkód
Poziom 1 2 3 4 5 6
S
- stopień
szkód
1 1 2 3 4 5 6
2 2 4 6 8 10 12
3 3 6 9 12 15 18
4 4 8 12 16 2 24
5 5 10 15 20 25 30
6  6  12 18 24 30 36
1 - 3 - ryzyko akceptowalne,
4 - 9 - dopuszczalna akceptacja ryzyka po ocenie ryzyka,
10 - 25 (36) - ryzyko niedopuszczalne - wymagane zmniejszenie ryzyka.

RISK SCORE

Jest metodą jakościową, wskaźnikową w której wartościowanie ryzyka opisuje wyrażenie:

R = S x E x P

gdzie: R - ryzyko
Parametry ryzyka
S - potencjalne skutki zagrożenia
E - ekspozycja na zagrożenie
P - prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia

Tabela oceny parametru S - potencjalne skutki zagrożenia
Wartość
S
Strata Opis
Straty ludzkie Straty materialne
100 Poważna katastrofa Wiele ofiar śmiertelnych Powyżej 30 mln zł
40 Katastrofa Kilka ofiar śmiertelnych 3-30 mln zł
15 Bardzo duża Ofiara śmiertelna 0,3-3 mln zł
7 Duża Ciężkie uszkodzenia ciała 30-300 tys zł
3 Średnia Absencja 3-30 tys zł
1 Mała Udzielenie pierwszej pomocy do 3 tys zł


Tabela oceny parametru E - ekspozycja
Wartość Opis
10 Stała
6 Częsta (codziennie)
3 Sporadyczna (raz na tydzień)
2 Okazjonalna (raz na miesiąc)
1 Minimalna (kilka razy w roku)
0,5 Znikoma (raz na rok)


Tabela oceny parametru P - prawdopodobieństwo
Wartość Opis Szansa w %
10 Bardzo prawdopodobne 50
6 Całkiem możliwe 10
3 Mało prawdopodobne, ale możliwe 1
1 Tylko sporadycznie możliwe 10-3
0,5 Możliwe do pomyślenia 10-4
0,2 Praktycznie niemożliwe 10-5
0,1 Tylko teoretycznie mozliwe 10-6


Orientacyjna jakościowa ocena ryzyka dla metody
Wartość Opis
Zaniedbywalne Poniżej 1,5
Akceptowalne 1,5-48
Średnie 48-270
Poważne 270-1440
Nieakceptowalne Powyżej 1440

Kategorie ryzyka zawodowego


LITERATURA

  1. Ustawa z dnia 26.06.1974 r. Kodeks pracy (Tekst jednolity Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz.94 z późniejszymi zmianami).
  2. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26.09.1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Tekst jednolity Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 z późniejszymi zmianami).
  3. Iwona Romanowska-Słomka, Adam Słomka. Zarządzanie ryzykiem zawodowym. Tarnobus Sp. z o.o. Tarnobrzeg 2001 r.
  4. Bogdan Rączkowski "BHP w praktyce" ODDK Gdańsk 2005 r.
  5. Polska Norma PN-N-18001:1999. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wymagania.
  6. Polska Norma PN-N-18002:2000. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego.
  7. Polska Norma PN-N-18004:2001. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wytyczne.
  8. Polska Norma PN-N-18004:2001/Ap1:2002 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wytyczne.
  9. Polska Norma PN-80/Z-08052. Ochrona pracy. Niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące w procesie pracy. Klasyfikacja.

Opracowanie i aktualizacja: Henryk Batarowski
Publikacja 23.01.2006, 20.07.2006, 22.09.2008: Hubert Bogusławski
OIP Gdańsk